उत्तरापथ

तक्षशिला से मगध तक यात्रा एक संकल्प की . . .

श्रध्दा: धगधगती यज्ञशिखा


16गत दोन वर्षांचा अनुभव दिसतो की भारताच्या नवशिक्षित युवकांमध्ये जागृति आली आहे. मोर्चे, आंदोलन उपोषणात तरूणांची संख्या वाढतेच आहे. दूसरीकडे कावड, पदयात्रा, किर्तन, कथा, मंदिरदर्शन अश्या धार्मिक कामातही युवकांचा सहभाग वाढतानांच दिसतो. हे दोन्ही शुभसंकेतच आहेत. पण काय स्वामी विवेकानन्दांना असा जागर अपेक्षित होता ? न पेक्षा काहीही बरे. स्वामीजी म्हणायचेच आळशीपणे पडून राहण्यापेक्षा चोरी करणे केव्हाही बरेच. तमसाधीन युवसमाजापेक्षा आक्रोशित बंडखोर, राजस्तिक कर्मशीला, तरूणाई उत्तमच. पण हयापूढचा विचारा करायला हवा. तारूण्याच्या हया उद्रेकाला सकारात्मक राष्ट्रनिर्माणाची दिशा कशी देता येईल?

आंदोलनांमध्ये रस्त्यावर येवून कायदा किंवा व्यवस्था परिवर्तनाची मागणी करणारा युवक रागात आहे. त्याचा आक्रोश विश्वासघ्यातातून उत्पन्न झालेला आहे. प्रस्थापित व्यवस्थेच्या सगळयाच स्तम्भांवरून त्याचा विश्वास उडालेला आहे. राजकीय पक्ष, सुरक्षा व्यवस्था, न्यायालय हया सगळयातूनच त्याला स्वतःच्या समस्यांचे निदान दिसत नाही. म्हणून ‘सब कुछ बदल डालूंगा’ हया लेखाने तो आन्दोलनात उतरलाय. अनास्थेतून जन्मलेला हा उदे्रक अयशस्वी झाला तर सामूहिक निराशा देवून जाई. यशाचा मार्ग पण घोर अराजकतेतच घेवून जाईल. एकूण हा सगळा प्रकार बौद्धिक नक्षलवादच बनत चाललाय.

दूसरीकडे कथा, कीर्तन, यात्रेत लोटणारी तरूणांची गर्दी आस्थाहीन आंदोलकांपेक्षा थोडी सकारात्मक असली तरी प्रत्यक्ष राष्ट्रनिर्माणीच्या विधायी कार्यात लावल्याशिवाय ही धार्मिक उर्जा बांझच राहणार. धर्माच्या प्रदर्शनापेक्षा धर्माचे आवरण तरूणाईत रूजायला हवे.

हया दोन्ही प्रकारच्या युवकांना ख-या श्रद्धा जागरणाची आवश्यकता आहे. स्वामी विवेकानन्दांच्या जीवनात श्रद्धा जागरणाचे शास्त्रीय सुत्र आम्हास swamiji 006aपहावयाला मिळते. नरेन्द्रनाथ दत्त महाविद्यालयात शिकत असतांना तर्कप्रधान, विचारशील व पर्यायी शंकालू पण होता. कुठलीही गोष्ट स्वतः चाचणी करून अनुभवल्याशिवाय तो मान्य करीत नसे. हयाच तर्कबुद्धितून श्रीरामकृष्णांनी श्रद्धेचा जागर केला. ती पद्धतीच आजच्या युवकांवर प्रभावी होऊ शकते. नरेन्द्र आणि ठाकुरांचा गुरू-शिष्य सम्बन्ध अद्भूत आहे. निव्र्याज्य प्रेमाच्या पायावर उभा हे संबन्धाचे दिव्य मंदिर आहे. श्रीरामकृष्ण बद्दल नरेन्द्रच्या मनात निरनिराळया शंका आहत. त्यांची त्याला मिळणारी विशेष वागणूक पण त्याला उमगत नाही. इतरांना न देता नरेन्द्रला प्रसादाची मिठाई देणे वेडयासारखे त्याची वाट पाहणे, हया सगळयाचा अर्थ नरेन्द्रला कळेना. काही दिवस नरेन्द्र दक्षिणेश्वराला जाऊ शकला नाही तर स्वतः श्रीरामकृष्ण परमहंस कलकत्त्याला त्याच्या घरी जाऊन पोहचले. ही आत्मीयताच श्रद्धा जागरणाची प्रथम पायरी आहे. आजच्या तरूणांत समस्त भारतीयांबद्दल ही आत्मीयता अंकुरित व्हायला हवी. हाच क्रांतिचा प्रारम्भ! हाच उपासनेचा आधार!

Sri Ramakrishna Paramahamsa 2आत्मीयतेने दरवाजा उघडतो. पण तेवढेच पूरेसे नाही. त्या मार्गे अनुभूतिचा प्रसाद पोहोचायला हवा. अनुभूतिनेच पूढे प्रयोग करण्याचा उत्साह येतो. नरेन्द्रची जिज्ञासा होती – काय ईश्वराचा साक्षात्कार होऊ शकतो? श्रीरामकृष्णांनी फक्त सांगितलेच नाही की मी ईश्वराला तितक्याच स्पष्टतेने पाहतो जितका तुला पाहतोय तर त्यांनी शक्तिपाताच्या वैज्ञानिक प्रयोगाने युवा नरेन्द्रला ईश्वरशक्तिचा अनुभव करवला. ठाकुरांच्या उजव्या पायाच्या अंगठयााच नरेन्द्रच्या छातीला स्पर्शमात्र झाला आणि सर्व ब्रहमांड शून्यात विलीन होण्याचा अद्भूत अनुभव त्याला झाला ही झलक त्याला पूढच्या साधनेला सतत प्रेरित करीत राहीली. व्यवस्था परिवर्तनाची आकांक्षा ठेवणा-या क्रांतिकारकांना भारताच्या मर्माचा जवळून अनुभव घ्यायला हवा. सुदूर गावांमध्ये धर्मनिष्ठेने सूखपूर्वक जीवन जगण्याचा मोकळया मनानी अनुभव घ्यायला हवा. शासन निरपेक्ष स्वावलम्बी जीवनाची अनूभूतीच ख-या व्यवस्था परिवर्तनाची पथप्रदर्शक होऊ शकते.

अनुभवातून पूढे प्रयोगांचा जन्म झाला. नरेन्द्रने आपल्या गुरूच्या मार्गदर्शनात साधनेचे विविध प्रयोग केले. दक्षिेश्वर काली मंदिर हया युवा शिष्यांची प्रयोगशाळाच होती. पूढच्या पूर्ण जीवनातच स्वामी विवेकानन्दांचे प्रयोग चालूच राहिले. त्याबद्दल अधिक विस्ताराने समजून घेण्याची गरज आहे. ते पूढे पाहूच.

तूर्तास श्रद्धा जागरणाचे तीन सुत्र आचरणात आणूया आत्मीयता, अनूभूति व प्रयोग. युवा मित्रांनो भारतमातेला पूजण्यासाठी तिच्या समस्त पुत्रांशी आपली आत्मीयता असावी. त्यांच्या कष्टाचा स्वतःला बोचणा-या काटयासारखा अनुभव व्हावा म्हणजे मग त्या दूःखांना दूर करण्यासाठी आपण जीवनात प्रयोग करू. वर वर दिसायला हा मार्ग दूरचा वाटत असला तरी हाच सुनिश्चित मार्ग आहे. अनेक शतकांपासून हजारो अनाम साधक ही राष्ट्रसाधना करीत आहेत. गरज आहे त्या चमूत शामिल होण्याची. यज्ञज्वाला धगधगतेय चला जीवनाची आहुति देवूया !

मार्च 8, 2013 Posted by | Marathi Lekh | टिप्पणी करे

जीवनाचे उद्दिष्ट काय?


GWALIOR-1 copy१९८५ मध्ये भारत सरकारने विचार केला की, पूर्ण देशात एक दिवस तरूणांकरिता असावा. जसा महिला दिन, बाल दिवस तसाच युवा दिवस. शोधाशोध सुरू झाली की कुठल्या सणा-दिवसाला हे बिरूद प्रदान करावं? योजना आयोगाच्या बैठकीत अनेक नेते आणि महापुरुष यांच्या नावाचे सल्ले देण्यात आले. शेवटी एकमत झालं ते स्वामी विवेकानंद जयंतीवर. तेव्हापासून १२ जानेवारी हा दिवस ‘राष्ट्रीय युवा दिवस’ पूर्ण देशात साजरा केला जाऊ लागला. शासकीय कामातही कधी कधी चांगले निर्णय होऊ शकतात याचेच हे उदाहरण. स्वामी विवेकानन्द हे युवकांचे आदर्श आहेत. त्यांनी स्वत: केवळ ३९ वर्षाच्या जीवनात जगभरात अलौकीक काम केले. त्यांच्या वैचारिक अग्निमंत्रांनी युवकांना गेल्या पूर्ण शतकात प्रेरित केलय. स्वामीजींच जीवन आणि विचार दोन्ही युवकांसाठी प्रेरणास्थान ठरले आहेत.

आजच्या तरूणांप्रमाणेच किशोर वयात नरेन्द्रनाथच्या मनात अनेक प्रश्‍न होते. जे सांगितले जात होते त्यावर प्रश्‍न न विचारता विश्‍वास ठेवण्याची त्यांची वृत्ति नव्हती. पण फक्त शंकेने प्रश्‍न विचारण्यापुरता अविश्‍वास अशी स्थिती नव्हती तर सत्य जाणून घेण्याची जिज्ञासा होती. म्हणून प्रश्‍नांचा तार्किक पाठपुरावा करण्याची त्यांची तयारी होती. वेळ पडल्यास प्रयोग करण्याचे धाडसही होते. आमराईच्या चौकीदाराने झाडावरच्या ब्रह्मसमंधाची भीती दाखवली तर लहान बालक नरेन्द्र रात्रभर झाडावर चढून बसला; पाहूया कसा दिसतो ब्रहमराक्षस ते? एकदा कीर्तनकाराने सांगितले की, चिरंजीव मारूति केळीच्या बागेत राहतो तर हा १०-१२ वर्षाचा पट्ठा जाउन बसला केळीच्या बागेत वायुपुत्राला भेटायला! असा हा नरेंद्र.

जिज्ञासा तर विकासाचा पाया पण ही जिज्ञासा श्रध्देच्या पाठबळावर असेल तर ज्ञानात परिणित होते. अन्यथा आस्थाहीन शंकेखोरपणा शेवटी हताशेत आणि परिणामी मानसिक विषण्णेतच बहुदा संपतो. आजच्या शिक्षणात तरूणाला प्रश्‍न विचारण्यास प्रवृत्त तर केले जाते पण पूर्ण पाठपुरावा करून धैर्यानिशी (निष्कर्शापर्यन्त) अंतिम सत्यापर्यन्त पोहचण्याची प्रगल्भता त्याला प्राप्त होत नाही. असल्या अर्धवटपणामुळेच आजचा युवक मनाने इतका कमकुवत झालेला दिसतो की थोडयाश्या अपयशानेही तो खचून जातो. नैराश्य आणि प्रसंगी अगदी आत्महत्येपर्यंत टोकाची स्थिती जाण्याच्या घटनांमध्ये वाढच होतांना दिसते आहे. मनाची खंबीरता वाढवायची असेल तर आजच्या युवकांनी स्वामी विवेकानन्दाच्या चरित्राचा अभ्यास करायला हवा.

सामान्य उत्सकुकतेला जिज्ञासेत व जिज्ञासेला ज्ञानपिपासेत परिपक्व करण्याचे तन्त्रज्ञान स्वामी विवेकानन्दांच्या Questionmarkकिशोरावस्थेतून युवावस्थेपर्यन्तच्या जीवनातून शिकायला मिळते. लोक देव, देव इतकं करतात ते नेमकं काय असतं? खरोखर ईश्‍वर नावाची कुठली सर्वशक्तीमान, सर्वव्यापक, सत्ता मुळात आहे तरी का? असली उत्सुकता आणि कुतुहल तर प्रत्येकाच्याच मनात येत. पण असे किती युवक असतील जे ह्या प्रश्‍नांच्या उत्तरासाठी गांभिर्याने प्रयत्न करतात?

नरेन्द्राचे फक्त उत्सुकतेवर भागणार नव्हते. त्याने यासाठी तीन्ही शास्त्रोक्त उपायांचा अभ्यास केला. अनेक ग्रंथांचा अभ्यास केला. विभिन्न तत्वज्ञानांचा अभ्यास केला. ब्राह्‌मो समाजात जाऊ लागला. अनुभवी लोकांच्या बोलण्याकडे लक्ष देवून त्यांनी सांगितलेल्या उपायांवर स्वत: प्रयोग केले. अनेक तास ध्यान लावण्याचा सराव केला. अशाप्रकारे शास्त्र-स्वाध्याय, आप्त-वाक्य श्रवण व स्वत: प्रत्यक्ष प्रयोग या तीन्ही उपायांनी नरेन्द्रची जिज्ञासा परिपक्व ज्ञानपिपासेत रूपांतरित झाली.

या ज्ञान पिपासेतूनच त्यांना गुरू भेटले. श्रीरामकृष्ण परमहंसाबद्दल त्यांनी स्वत:चे मामा श्री. रामचन्द्र दत्त यांचेकडून ऐकले. त्यांचा मित्र सुरेन्द्रनाथ दत्तच्या घरी श्रीरामकृष्णांसमोर गायनाचा प्रसंगही आला. इंग्रजीच्या प्राध्यापकांनी पण वर्डस्वर्थची कविता शिकवतांना समाधीच्या उदाहरणाकरिता श्रीरामकृष्णांचा उल्लेख केला. मामांबरोबर नरेन्द्र दक्षिणेश्‍वरला गेले. प्रथम भेटीत श्रीरामकृष्णांच्या वागण्यावर त्यांना शंकाच आली. पण परिपक्व ज्ञानपिपासेने शंकेच्या धुक्यातून परिक्षेचा कंदिल धरण्याची प्ररेणा दिली. या गुरू शिष्य सम्बधातून नरेन्द्राच्या जीवनात श्रध्देचा उदय झाला. (याबाबत पुढे पाहू. तुर्तास यौवनाचा पहिला अनविार्य गुण जिज्ञासा याचा विचार.)

शंका, कुतुहल, उत्सुकतेतून उलगडणारी मानवसुलभ जिज्ञासा, स्वाध्याय, श्रवण आणि प्रयोगाच्या मुशीतून तावून निघते तेव्हाच तिचे ज्ञानपिपासेत संस्करण होते. या सगळयाचा प्रारम्भ होतो पण त्यासाठी प्रश्‍न विचारायला हवेत. ज्ञानी जनांना तर प्रश्‍न विचारायचेच पण त्याहून महत्वाचे आहे स्वत:ला प्रश्‍न विचारणे. स्वामी विवेकानन्द सांगतात जो प्रश्‍न आपण इतरांना विचारतो तो प्रथमत: स्वत:ला विचाराल की नाही? चला आजच सुरूवात करूया. जो प्रश्‍न स्वामीजी प्रत्येक युवकाला विचारायचे तोच आज आपण स्वत:ला विचारूया. या माझ्या जीवनाचे उद्दिष्ट काय?

ईश्‍वर साक्षात्काराची जिज्ञासा नसली तरी चालेल. पण स्वत:च्या जीवनाचे काय करायचे ते तर ठरवायलाच हवे ना? प्रत्येकाचे जीवन अद्वितीय आहे. विशिष्ट उद्देश्याने, विशिष्ट कार्यासाठी प्रत्येकाचा जन्म झाला आहे. त्याचा शोध घेणे ही प्रत्येकाची पहिली जिज्ञासा असायला हवी. पण आपण याच महत्वाच्या प्रश्‍नाला टाळत असतो. काय बनायचे याचा विचार करण्याआधी हा विचार करायला हवा की मी कोण? कशासाठी माझा हा जन्म झाला ? काय माझ काम आहे? चला या प्रश्‍नांवर विचार करूया. पुढल्या आठवडयात श्रध्दा जागरणाने या स्वकर्तव्यास कसे तडीस न्यायचे ते पाहुया.

जनवरी 31, 2013 Posted by | Marathi Lekh | , , , , , , , , , , , , , | टिप्पणी करे

   

%d bloggers like this: